UML Modelleme

Sistemler ve Sistem Çeşitleri

Daha önce sistemler soyut ve somut sistemler olarak genel şekilde ikiye ayrılmıştı. Burada, Sistem Çeşitleri biraz daha genişletilecektir.

Sistemleri sınıflandırırken çeşitli şekillerde sınıflamaya gidilebilir. Bunlardan birinde sistemleri iki şekilde analiz etmek mümkündür. Bunlar, sistemin niceliksel (quantitative) veya niteliksel (qualitatively) olarak analizleridir. Niceliksel analizde sistemin sayılabilecek veya ölçülebilecek özellikleri veya davranışları kasdedilir. Niteliksel analizde ise sayılamayacak veya sayısal olarak ölçemeyeceğimiz özelliklerinden bahsedilir.

Diğer sınıflamada sistem, fiziksel ve davranışsal sistem olarak sınıflandırılır.

Sistem teorisindeki sosyolojik modellerde, Kenneth D. Bailey sistemleri kavramsal, somut ve soyut olarak sınıflandırmaktadır. Ayrıca sistemlerin özellikleri itibariyle yalıtılmış (izole), kapalı ve açık sistemler şeklinde sınıflandırıldıkları da bilinmektedir. Walter F. Buckley sosyal sistemleri mekanik, organik ve süreç modelleriyle açıklamaktadır. Bela H. Banathy ise sistemleri doğal ve tasarımlı sistemler olarak sınıflamaktadır. Banathy doğadaki herşeyin kendiliğinden rastgele olduğu ve yaratılış kuramını reddettiğinden doğadaki sistemlerin amaçsız olduğunu da ifade ederek açıkça sistem tanımıyla çelişmektedir (bknz Sistem Nedir).

Doğadaki sistemler ya da doğa sistemleri alt-atomik sistemler (sub-atomic systems), canlı sistemler, solar sistemi, galaktik sistem ve evren (kainat) şeklinde sınıflandırmaya da tabii tutulmuştur. Tasarımlı sistemler dedikleri ise insanoğlunun meydana getirdiği sistemlerin tümü olarak isimlendirilmiştir. Bunlar binalar, makineler, her türlü araç gereçten oluşan çeşitli fiziksel sistemler olup hibrid yani doğa sistemleriyle tümleşik ya da kaynaşmış olan sistemler de olabilir. Hibrid veya karma sistemler doğadaki sistemle etkileşimli çalışır. Örneğin bir kalp pili gibi. Gariptir ki, buradaki insan yapımı pil amaçlı bir sistem kalp ise amaçsız bir parça olarak tanımlanmaktadır. Yani pil tasarıma muhtaç ama kalp tasarıma muhtaç değil.

Yukarıdaki nedenlerden dolayı sistemleri doğal ve tasarımlı sistemler olarak sınıflandırmak yanlıştır. Bu sınıflandırmanın doğal sistemler, yapay sistemler ve karma (hibrid) sistemler olarak yapılması daha uygundur.

Bir kurumun ya da işletmenin insanla ilgili tüm bileşen ve faaliyetleri soyut sistemler olarak değerlendirilir veya sınıflandırılır ve modellenirler.

Farklı Sistemleri Nasıl Tanıyabiliriz?

Sistemler arasında sınıflama yaparken veya tanırken sistemin amaç, hedef, araç gibi özelliklerine bakarak tanımak mümkün olabilir.

George J. Klir’e  göre sistemi sınıflandırmak için ‘hiç bir sınıflama mükemmel ve her yere uygun değildir’. Bunu söylerken sistemi soyut, gerçek, kavramsal, bağımlı (bounded), bağımsız (unbounded), sürekli (continuous), kesikli (discrete) , karma sistemler vs olarak sınıflar.

Açık ve Kapalı Sistemler

Sistemler ve çevreyle arasındaki etkileşime göre sınıflandırılırken; kapalı sistemler, yarı kapalı (veya yarıaçık) ya da açık sistemler olarak sınıflandırılır. Tümüyle kapalı sistem çok nadirdir yani çok seyrek rastlanır. Açık sisteme örnek açık kaynak kodlu sistemler verilebilir (örnek wordpress, moodle, ya da LAMP altındaki Linux, Apachee, MySQL ve PHP gibi)

Katı ve Esnek Sistemler 

Katı Sistem (hard system) ve Esnek sistem (soft system) sınıflaması diğer önemli bir sınıflamadır.

Katı sistemler; çoğu kez sistem mühendisliği, yöneylem araştırması ve niteliksel sistem analiziyle (quantitative systems analysis) eşleştirilmektedir.

Esnek sistemler ya da yumuşak sistemler (Soft systems), Peter Checkland Esnek Sistemler Yöntemi (Soft Systems Methodology) şeklinde tanımladığı yönteminde esnek yöntemleri hareket araştırması ve katılımcı tasarımı şeklinde incelemeye çalışmıştır. Katı sistemleri bilimsel şeklinde tanımlasa da gerçekte hard ve soft sistemleri tamamen ayrıştırma genel itibariyle oldukça zordur.